De maand december 1985
De regen kletterde tegen de hoge ramen van het herenhuis aan de Oudegracht. Binnen was het koud; de kachel deed het al dagen niet. In de keuken stond Emma. Haar schaduw bewoog grillig over de muren door het flakkerende kaarslicht.
"Je gaat dus echt," zei ze. Haar stem klonk niet hard, maar gevaarlijk scherp.
Bjarne stond bij het aanrecht en keek naar zijn handen. "Ik moet, Emma. Ik stik hier. We stikken hier allebei."
"Je vlucht!" gilde ze plotseling. Het geluid sneed door de ruimte. Ze greep een koffiekopje van het aanrecht en smeet het met volle kracht op de keukenvloer. Het aardewerk spatte in tientallen scherven uiteen. "Je laat me alleen. Met alles. Met de zorg, met de schulden... met Frits!"
Bjarne deed een stap achteruit. De woede in haar ogen deed hem bijna fysiek pijn, maar achter die woede zag hij de pure paniek. Haar ademhaling ging te snel. Haar handen trilden zo hard dat ze zich ergens aan vast moest grijpen.
"Frits heeft hulp nodig die ik hem niet kan geven, en jij ook niet," zei Bjarne schor.
"We hadden het samen beloofd!" schreeuwde ze, terwijl de tranen over haar wangen biggelden. "Je bent een lafaard, Bjarne. Als je nu die deur uitloopt, hoef je nooit meer terug te komen. Onthoud dat. Je maakt alles kapot."
Hij had niks meer gezegd. Hij had zijn jas gepakt en was weggelopen, haar achterlatend in de scherven van de keuken.
Bjarne woonde met zijn herinneringen aan Emma op de vierde verdieping van een nieuwbouwpand in de Spaarndammerbuurt.
Het duurde niet lang voordat de eerste brief van Emma in zijn brievenbus lag.
Een brief van Emma, emotioneel en weer vol met verwijten. Bjarne las het met weemoed in zijn inborst. Wat bezielde haar, dat ze zo tegen hem tekeer ging. Hij las ook verdriet, frustratie, woede, angst.
Met tranen in zijn ogen vernam hij dat Frits inmiddels was overleden en in de tuin bij de appelboom was begraven. Hij voelde het al aankomen, Emma was totaal de weg kwijt geraakt na zijn vertrek uit Utrecht.
Bjarne las de brief opnieuw:
Utrecht, december 1985
Bjarne,
Het is fascinerend hoe geraffineerd het menselijk brein zelfbedrog inzet als overlevingsmechanisme. Jij noemt je vertrek ongetwijfeld een noodzaak, een intellectuele of existentiële bevrijding uit een verstikkende situatie. Maar laten we de retoriek weghalen en het beest bij de naam noemen: het is de banale vlucht van een man die capituleert zodra de realiteit de romantiek overstijgt.
Je schreef destijds dat we hier 'stikten'. Een treffende metafoor, ware het niet dat jij de zuurstof hebt meegenomen en mij hebt achtergelaten in het vacuüm. Je bent vertrokken naar je steriele nieuwbouw in Amsterdam, alsof een schone lei ook een schoon geweten garandeert. Maar schuld laat zich niet verhuizen, Bjarne. Het reist met je mee, onzichtbaar in je koffers op de vierde verdieping.
Terwijl jij je daar nestelt in je comfortabele distantie, ben ik hier de curator van het faillissement dat jij hebt achtergelaten. De schuldeisers hebben geen boodschap aan jouw existentiële crisis; hun brieven zijn aanzienlijk minder poëtisch dan de jouwe. Ik draag de materiële en psychologische erfenis van onze gezamenlijke idealen nu in mijn eentje. De morele asymmetrie hiervan lijkt je volkomen te ontgaan.
En dan is er Frits.
De zorg die jij bestempelde als 'onhaalbaar', bleek uiteindelijk een kwestie van uithoudingsvermogen. Een vermogen dat jou ontbrak. Zijn aftakeling was een spiegel waarin jij je eigen onmacht niet durfde aan te kijken. Hij is inmiddels overleden. De stilte die hij achterlaat is oorverdovend, een fysieke leegte in dit veel te grote, kille huis. Ik heb hem begraven in de tuin, onder de appelboom. De boom waaronder we ooit over de toekomst filosofeerden. Het is een wrange, bijna cynische cirkel die zich hiermee sluit.
Je dacht waarschijnlijk dat je vertrek rust zou brengen, een rationele oplossing voor een complex probleem. Het tegendeel is waar. Je hebt de fragiele orde die er nog was, definitief geatomiseerd. Dit is geen brief waarin ik smeek om je terugkeer; die illusie is samen met het servies op de keukenvloer aan diggelen gevallen. Dit is een vastlegging van de feiten. Je hebt gekozen voor de leegte van de Spaarndammerbuurt. Ik hoop dat die leegte je de antwoorden geeft die je zocht.
Emma
Emma verscheen nog maar zelden in het openbaar en beperkte haar leefomgeving tot haar riante woonkamer omringd met haar favoriete boeken en op de achtergrond haar lievelingsmuziek. Ze was aan lager wal geraakt door haar alcoholmisbruik en haar gewoonte om dikwijls cocaïne te snuiven. Jan Boter had haar gevraagd om professionele hulp te zoeken, maar dat weigerde ze totaal.
De altijd verrassende Gerard Vroeg was ook in Amsterdam komen wonen. Gerard en Bjarne dronken samen bier omdat uitgaan in de kroegen te kostbaar was geworden. Het goedkoopste bier van de grootgrutter, al het andere bier was uitverkocht.
Omdat Bjarne Gosse niks had en niks had om uit te geven en ook niks had om te sparen ging hij vaak naar de gratis feestjes in kraakpanden. Daar kreeg je voor vijftig cent een plastic bekertje wijn. Voldoende om de avond samen door te komen. Trudy en hij dansten als wilde beesten en vermaakten zich met de desolate muziek van de Amsterdamse punkwereld.
Het lukte niet op de kunstacademie. Bjarne Gosse was te eigenwijs en hij was ook veel te verlegen. Hier was het hem allemaal niet om begonnen. Hij werd al opgeslokt door alle problemen om hem heen. Zijn moeder maakte zich grote zorgen over haar jongste zoon. Zijn broertje Tom, die werd opgenomen in een inrichting om hem en zijn wanen in toom te houden. Bjarne had met hem te doen, maar hij was ook een beetje bang voor hem geworden. Zijn gedrag was onvoorspelbaar, onbetrouwbaar en dikwijls kwaadaardig.
De enige afleiding voor Bjarne was Trudy, die hem meenam naar de duistere kraakpandfeesten in het Amsterdam van de jaren tachtig. Een wereld vol vage mensen, vluchtige gezichten, alcohol en rookwaren en vooral veel woedende muziek.
Tijdens een feest in een kraakpand in Amsterdam kwam de verwarde Bjarne zijn goede vriend Gerard Vroeg tegen. Hij stelde Bjarne aan een paar van zijn nieuwe vrienden voor.
“Dit is Paulus Kwalbont, Bjarne” en hij wees naar een korte gedrongen man met het uiterlijk van een onderwijzer.
“En dat is Rinus van Welden” en hij stelde Bjarne voor aan Rinus, die behoorlijk naar de jenever stonk.
Bjarne Gosse kwam er al snel achter dat Paulus Kwalbont niet zomaar een vriend van Gerard was. Hij sloeg telkens zijn arm om de frêle schouders van Gerard en gaf hem af en toe een kus op zijn oor.
Bjarne herinnerde zich plotseling dat hij deze Paulus al eens eerder was tegengekomen. Niet zeker wist hij meer, waar en wanneer.
Onder een Amsterdamse wolkenlucht liep Bjarne weer naar zijn kleine huurwoning op de vierde verdieping in de Nova Zemblastraat in de Spaarndammerbuurt. Hij was afgeknapt op de dronken mannen en de vage sfeer van het feest. Gerard was veranderd. Hij liet zich in met vreemde mensen.
Die Kwalbont met zijn harde lachen en losse handjes. Die was hij een keer in Utrecht tegengekomen.
...